Niezbędnik

Geneza Zakonu

GENEZA ZAKONU BOŻOGROBCÓW

Podczas pierwszej wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej, która zakończyła się zdobyciem Jerozolimy książę Dolnej Lotaryngii Gotfryd z Bouillon, powołał Kapitułę Katedralną w skład, której wchodziło 20 kanoników, którzy mu towarzyszyli. Przyjęli oni nazwę Canonici Regulares Custodes Sanctissimi Sepulchri i przydzieleni zostali patriarsze Jerozolimy Arnulfowi z Choques. Zadaniem ich było administrowanie diecezją i opiekowanie się Bazyliką Bożego Grobu, gdzie mieli odprawiać codziennie nabożeństwa. W przypadku nieobecności patriarchy przeor kapituły miał wykonywać jego funkcję liturgiczną. Gotfryd oddał im (także) sąsiadujące z Bazyliką domy i przyznał znaczne uposażenie. W celu zaś obrony pielgrzymów powołał on również kapitułę rycerską składającą się początkowo z 50 znakomitych rycerzy. Nazywano ich Fratres Cruciferi Dominici Sepulchri Hierosolymitani. Należy jednak zaznaczyć, że kwestia powołania do życia powyższego zakonu rycerskiego nie jest jednoznacznie do końca wyjaśniona z braku źródeł. Zakon ten mógł mieć początkowo charakter grupy rycerskiej na kształt bractwa rycerskiego.
Już w XIX wieku J. K. Wietz pisał, że jest wątpliwem, czy Gotfryd de Bouillon lub jego następca Baldwin byli założycielami onego, a lubo niektórzy głoszą:, że Gotfryd był tylko odnowicielem. Z kolei w literaturze przedmiotu XX wieku Kasper Elm wskazywał, że początek zakonu rycerskiego może sięgać XIV wieku, kiedy to pojawił się zwyczaj nadawania tytułu Rycerza Świętego Grobu pośród pielgrzymów wywodzących się ze szlachty. Prawo nadawania powyższych tytułów od XIV wieku mieli w Ziemi Świętej wyłącznie franciszkanie.

Stopniowo nastąpiła swoista fuzja elementów świeckich i duchowych, obydwa zakony połączone zostały w jedną organizację – posiadającą wspólną Kapitułę. W 1103 roku zakon został podporządkowany patriarsze Jerozolimy a w 1114 roku przyjął regułę św. Augustyna zgodnie, z którą mieli żyć w czystości, ubóstwie i posłuszeństwie na wzór zreformowanych zakonów francuskich. Zasady powyższe nie zawsze jednak musiały być przestrzegane przez zakonników gdyż już w 1299 r. wizytator klasztorów, z ramienia generalnego wikariusza nakazał m.in. Miechowitom przestrzeganie czystości obyczajów, unikanie kobiet i miejsc podejrzanych, zakazał posiadania własności prywatnej i uczęszczania na wesela, do karczm i upijania się (…). Formalne działalność zakonu zostało zatwierdzenie w 1122 roku przez papieża Kaliksta II. W 1155 r. papież Hadrian IV zwany także Adrianem IV (1154 – 1159) w liście do Rajmonada, hrabiego Barcelony, porównał ich do zbrojnych mnichów: joannitów i templariuszy.

Bożogrobcy tworzyli kongregację obejmującą siedem domów w Ziemi Świętej i przejawiali tendencję do rozszerzania się na kraje europejskie. Ze względu na specyfikę zakonu rycerze mogli zawierać związki małżeńskie. W przypadku zaś już istniejącego związku jak pisał w swej pracy M. Affek składali dodatkowe śluby małżeńskiej wierności zamiast ślubów bezwzględnej czystości. Zakonnicy mieli brać czynny udział w wyprawach wojennych z mieczem w ręku - wspierając krzyżowców. Z posiadaniem tytułu rycerza Bożogrobcy wiązał się szereg różnych praw i przywilejów, które nadawali papieże i królowie m.in. mieli pierwszeństwo przed wszystkimi innymi rycerzami, posiadali prawo legalizowania osób pochodzących z nieprawego łoża, mogli nadawać sobie herby, mianować własnych notariuszy, byli zwolnieni od obowiązku kwaterunku wojskowego, mogli posiadać dobra kościelne. Bulla papieża Jana XXII z 1325 r. wymienia 88 klasztorów Bożogrobców. W roku 1471 zakon miał liczyć ok. 2080 członków, a pod koniec XV wieku posiadał blisko 200 placówek rozmieszczonych w Lombardii, Toskanii, w Królestwie Neapolu, Niemczech, Węgrzech, Czechach i Polsce. Na terenie Polski w XV wieku Bożogrobcy mieli posiadać dwa miasta Miechów i Skaryszew oraz 48 wsi. Na Śląsku mieli swoje siedziby m.in. w Chorzowie(1257r.), Bytomiu(1299r.), Nysie (1239r.), Ząbkowicach(1315r.), Raciborzu(1295r.) Dzierżoniowie (1315r.) i Rudniku koło Raciborza.

Po zdobyciu Jerozolimy w 1187 roku przez sułtana Saladyna (1137/38-1193) siedziba przełożonego zakonu została przeniesiona do ostatniej twierdzy krzyżowców w Ziemi Świętej Akki, po opanowaniu i tej twierdzy w 1291 roku przeniesiono siedzibę zakonu do klasztoru św. Łukasza w Perugii. Niewątpliwie zaistniała sytuacja przyczyniła się to do ostatecznego rozejścia drogi Zakonu Rycerskiego i Kanoników Regularnych oraz zaprzestania prowadzenia działań zbrojnych w Ziemi Świętej. Jedynie bożogrobcy hiszpańscy dolej kontynuowali je przeciwko Maurom na Półwyspie Iberyjskim.

Jeszcze przed upadkiem Akki przebywający na wyprawie w Ziemi Świętej feudał małopolski Jaksa z Miechowa z rodu Gryfów, jak pisał w swej kronice Jan Długosz, sprowadził w 1163 roku jednego z Kanoników Regularnych Marcina zw. Galusem (1163-1198) do Miechowa. Cechą charakterystyczną, wyróżniającą miechowitów była ich wysoce rozwinięta idea krucjatowa, nie ograniczająca się do działań militarnych, a nawet niewiele z nimi mająca wspólnego. Wydaje się, że obrona Grobu Pańskiego miała u miechowitów dwojaki wyraz. Z jednej strony prowadzona do poł. XIII w. zbiórka pieniędzy na cele zwalczania orężem muzułmanów w Ziemi Świętej nadawała pożądany w owych czasach posmak walki, z krzyżem w jednej i mieczem w drugiej ręce, w obronie Grobu Chrystusa, z drugiej jednak chodziło o szerzenie kultu tego miejsca. Modlitwy niezdolnych do walki lub jej finansowania przedstawicieli ludu u stóp kopii Grobu dawały im poczucie duchowego włączenia się w święte zmagania, mające miejsce w odległej Palestynie. Można powiedzieć, że bliskowschodnie boje były dla chrześcijaństwa XII i XIII w. serią najważniejszych wydarzeń, aktualnie się rozgrywających. Dzięki bożogrobcom każdy, bez względu na majętność, mógł w nich uczestniczyć.

Do Chorzowa zakonnicy zwani także Bożogrobcami czy Miechowitami (ze względu na szczególny kult śmierci i zmartwychwstania Pańskiego nazywani byli także heroldami Pańskiego zmartwychwstania) zostali sprowadzeni przez księcia opolsko - raciborski Władysława, w celu jak twierdził w swojej pracy ks. Jan Macha zaludnienia i skolonizowania tych ziem po wcześniejszych ich spustoszeniu wyniku najazdów tatarskich. W dniu św. Jana Chrzciciela 24 czerwca 1257 roku nadał im w Czeladzi na własność wieś Chorzów. Ciekawością jest niewątpliwie fakt, że prepozytem miechowskim w tym okresie czasu był Henryk – Ślązak (1233 – 1269). Był to już drugi prepozyt wywodzący się ze Śląska po Scholastyku (1211 -1223), co jak sądzić można, mogło to mieć pewien wpływ na ich sprowadzenie do Chorzowa. Lokacja wsi odbyła się na prawie niemieckim.

Jaksa z Miechowa (XVIII w.) Bazylika Grobu Bożego Samuel Nakielski z Miechowa (1584 - 1652 r.) Kanoniczka Grobu Bożego (Miechów)

Wydarzenie to niewątpliwie przyczyniło się do rozwoju tych ziem pod względem gospodarczym i kulturowym, o czym świadczyć może fakt, że już w wkrótce wybudowali oni w Chorzowie kościół pod wezwaniem Marii Magdaleny, przy którym prowadzili szkołę przyparafialną, karczmę i szpital. Szpital ten 19 marca 1299 roku został przeniesiony pod mury miasta Bytomia.

Akt lokacyjny Chorzowa z dnia 24 czerwca 1257 roku
(Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu)

Należy podkreślić, że opieka duszpasterska nad chorymi, w tym sprawowanie Najświętszej Ofiary w kaplicy Św. Ducha (znajdującej się na terenie szpitala) należała do prepozyta parafii chorzowskiej. Niewątpliwie wybór na patronkę świątyni w Chorzowie św. Marii Magdaleny nie był przypadkowy i wiązał się on z kultem przez Bożogrobców Męki Pańskiej. Św. Maria Magdalena towarzyszyła Chrystusowi nie tylko w jego apostolskich wędrówkach, ale także obecna była podczas Męki Pańskiej, do samego końca. To ona pierwsza podążyła do Bożego Grobu i widziała zmartwychwstałego Chrystusa. W XV i XVI wieku na terenie Chorzowa zaczęto także wydobywać rudy srebra, ołowiu i żelaza, a w drugiej połowie XVIII wieku za sprawą proboszcza Ludwika Bojarskiego także węgiel.

Kościół bożogrobców w Chorzowie Starym (XVIII w.) Zbiory Muzeum w Chorzowie Ks. dr Mateusz Buydecki proboszcz chorzowski (Miechów – skarbiec Bożogrobców)

W 1810 roku król pruski Fryderyk Wilhelm III dokonał sekularyzacji zakonu. W chwili obecnej śladów Bożogrobców możemy się doszukać tylko w nazwie obecnej ul. Bożogrobców w Chorzowie Starym i w herbie miasta, w którym umieszczono pół podwójnego czerwonego krzyża patriarchalnego, przez który Bożogrobcy wyrażali swoją więź z Jerozolimą.

Obecnie zakon jest stowarzyszeniem duchownych i świeckich nie związanych ślubami zakonnymi. Posiada statut zatwierdzony przez papieża Pawła VI w dniu 8 lipca 1977 r. Funkcję Wielkiego Mistrza pełni obecnie Jego Eminencja Kardynał John Patrick Foley, Przeora Zakonu Bożogrobców - Jego Eminencja Arcybiskup Fouad Twal Łaciński Patriarcha Jerozolimy, Wielkiego Przeora Polskiego Zwierzchnictwa Jego Eminencja Kardynał Józef Glemp Kawaler Komandor z Gwiazdą, zaś funkcję Zwierzchnika Zakonu w Polsce pełni Jego Ekscelencja Karol Bolesław Szlanker Komandor Wielki. Ważnym czynnikiem łączącym nasze miasto Chorzów z przeszłością i tradycją jest fakt przyjęcia do odrodzonego w Polsce w 1995 r. zakonu rycerskiego dwóch mieszkańców naszego miasta Panią Marię Nowak i Pana Floriana Lesika.

Bibliografia:
M. Affek, Średniowieczne dzieje zakonu Bożego Grobu jerozolimskiego w Palestynie i w Europie, [w:] Bożogrobcy Jerozolima - Miechów - Chorzów. Materiały z sesji naukowej 9 październik 1999 r., pod red. J. Kurka, Chorzów Batory 2000 r.
J. Baliński, Wiadomości historyczne o Zakonie Kanoników Regularnych Stróżów Grobu Chrystusowego [w:] Pamiętnik religijno - moralny, T. XXII, Warszawa 1852.
J. Macha, Chorzów (Stary) Trzy Historie, Katowice 2007.
Miechoviana, Szkice Historyczne, Miechów 2002.
S. Nakielski., Miechovia sive promptuarium antiqustatis Monasterii Miechoviensis, Cracoviae 1634.
Nasza Arka, Miesięcznik Rodzin Katolickich, nr 4(100) R. 2009.
A. Paczyna, Extra Muros ... kilka słów o katolickiej kaplicy Św. Ducha w Bytomiu, Bytom 2009.
P. Pękalski, O początku, rozkwicie i upadku Zakonu XX Kanoników Stróżów Św. Grobu Jerozolimskiego, Kraków 1867. Polska Jana Długosza, pod red. naukową H. Samsonowicza, Warszawa 1984.
Zwierzchnictwo w Polsce Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w Jerozolimie, pod red., U. Przymus, Katowice 2008.

 
2012 © Chorzowskie Bractwo Rycerskie Bożogrobców